مقدّس اردبيلى ( م 993 ه . ق ) ، صاحب مدارك ( م 1009 ه . ق ) ، صاحب معالم ( م 1011 ه . ق ) ، شيخ بهايى ( م 1030 ه . ق ) ، محمد امين استرآبادى ( م 1036 ه . ق ) ، ميرداماد ( م 1040 ه . ق ) ، مجلسى اول ( م 1070 ه . ق ) ، محقق سبزوارى ( م 1090 ه . ق ) ، فيض كاشانى ( م 1091 ه . ق ) ، محقق خوانسارى ( م 1098 ه . ق ) ، شيخ حرّ عاملى ( م 1104 ه . ق ) ، محمد باقر مجلسى ( م 1110 ه . ق ) ، فاضل هندى ( م 1137 ه . ق ) ، محمد اسماعيل خواجويى مازندرانى ( م 1173 ه . ق ) و يوسف بن احمد بحرانى ( م 1186 ه . ق ) فقيهان برجستهء اين مرحله به شمار مىآيند . « 13 » 5 - 4 . مرحلهء اعتدال اين مرحله تقريبا از نيمهء دوم قرن دوازدهم هجرى شروع مىشود و در نيمهء قرن سيزدهم با ظهور مكتب فقهى شيخ انصارى پايان مىيابد . اين مرحله كه يك قرن به طول انجاميد ، سه نسل از فقيهان اصولى و برخى از فقيهان اخبارى را كه به تدريج از افراط فاصله گرفتند ، در بردارد . در اين مرحله ، فقه شيعه ، دوباره به مسير طبيعى خويش بازگشت . برخى فقيهان آزادانديش اخبارى و متأثر از فقه فقيهان اصولى ، با انتقاد از روش افراطى ديگر فقيهان اخبارى ، نخستين ضربه را بر پيكر گرايش افراطى نواختند . فقيهان اصولى و در رأس آنان وحيد بهبهانى نيز با تلاش بسيار و به شيوه‌اى استوار و علمى ، افزون بر پاسخگويى به نقدهاى فقيهان اخبارى و با توجّه به اين نقدها ، پايه‌هاى تفكر اصولى را از نو بنيان نهادند . در اين ميان ، نبايد از تأثير تفكر فلسفى بر تفكر اصولى غفلت ورزيد كه به رغم وزيدن تندباد گرايش افراطى اخبارى ، توان آن را براى رشد و ابداع افزايش داد و زمينه را براى ظهور مكتب وحيد بهبهانى فراهم ساخت . وحيد بهبهانى با فراست و مهارت كامل ، عقل و نقل را در جايگاه شايستهء خود نشاند و يكى را به نفع ديگرى كنار ننهاد . وى ميان امارات كاشف از حكم شرعى و اصول عملى و ميان عقل قطعى و امارات ظنّى از يك سو ، و ميان انواع اصول عملى از سوى

--> ( 13 ) همان ، ش 15 ، ص 169 - 196 .